Гао Синцзянь – танымал қытайлық жазушы, Нобель сыйлығының әдебиет аталымында жүлдегері.Өз Отанында Гао қуғынға жиі ұшыраған. Мәдениет төңкерісі болған сәтте еңбек лагеріне қайта тәрбиелеуге жіберілсе, 1989 жылы Тяньаньмэньде болған оқиғадан кейін Синцзяннің шығармалары «контрреволюциялық насихат» деп танылған. Сол сәттен бері Гао қуғында өмір сүріп келеді. «Свобода» радиосына сұхбатты жазушы француз тілінде берді: тілді жас кезінен біледі айтпақшы, Бейжіңдегі шет тілдер институтын тәмамдаған.

Гаоны диссидент, бүлікші деп атайды, кітаптарында Қытайдың коммунистік партиясы, адам құқығы туралы бір ауыз сөз қозғалмаса да оны қытайлық Солженицын дейді.Қытайда оның шығармашылығын «идеологиялық ортаны ластау», «интеллектуалды ессіздік» деп атайды. 20 жылдай Парижде өмір сүріп келеді, Франция азаматтығын алған.  Қытай билігін Гаоның француздық екені қуантады. Ал француздықтар онымен мақтанады. Ол Нобель сыйлығын алғанда (Қытай әдебиті тарихындағы тұңғыш жазушы) Франция азаматы болған еді.

«Радио Свобода», 04.08.2010

 

«Менің жазғанымның теңдесі жоқ»

 

Журналист: Сіз салмақты сыйлыққа ие болған (Нобель сыйлығына-аудармашы) алғашқы қытайлық жазушы ретінде өзіңізге батыс оқырманына Қытайды қалай бар солай көрсету қажеттігі туралы жауапкершілік жүктелгенін сезген шығарсыз?

Гао Синцзянь: Егер сіз менің шығармашылығыммен жете таныс болсаңыз менің қытайлық немесе қазіргі Қытайды сипаттауым емес, туындылардың мейлінше қызық екенін білген болар едіңіз.

Журналист: Дегенмен азиялық әдеби дәстүрге сүйенесіз ғой?

Гао Синцзянь: Солай деуге де болады. Иә, мен Қытайданмын, бұл ұлы өркениет, мен қытай мәдениетін өте жақсы білемін, ол менің Отаным, бұл байлықты өн бойымда сақтап келемін, бірақ Батысқа Қытайдың титімдей қауызын танытумен шектеліп қалмаймын. Мен – жасаушымын. Мен шығарманы қалай берудің тәсілдерін қашан да іздеймін, бұл маған рахат сыйлайды. Бұл коммерциялық талаптар мен әдептен тыс.

Журналист: Нобель комитетінің түйіндемесінде сіз турасында: «Қытай романдары мен театрына тың өрнектердің жана жолын тауып берген әлемдік маңызы бар, ұлы еңбегі үшін» деп жазылған. Сіздік стильдің ерекшелігі неде?

Гао Синцзянь: Дұрыс айтылған. Менің жазғанымның теңдесі жоқ. Маған дейін романның мұндай пішімдері болмаған. «Жан қайғысы» немесе «Жалғыздықтың киелі кітабы» (бұл менің басқа романым) сияқты.

Журналист: Сіз мұны бәрібір роман деп атайсыз ба?

Гао Синцзянь:Бәрібір бұл роман.

 

«Коммунистердің диктатурасы – бұл халықтың диктатурасы»

 

Журналист: Түрмеден шыққаннан кейін Солженицын сияқты жазуды ойламадыңыз ба? Қытайдың атынан сөйлеуді?

Гао Синцзянь: Менің «Жалғыздықтың киелі кітабы» романымда мұндайым бар, оқып көріңіз. Ол көп тілге аударылды. Бұл да маңызды кітап. Аталған романда коммунистік лаңкестіктің адамның барлық кемшіліктерінің бетін ашып көрсетіп, табиғатын бұзатынын айқын көрсетемін. Мұның барлығы не үшін олай болғанын түсіндіру қиын-ақ, бірақ мұның бәрі бұқараға арқа сүйеді. Коммунистердің диктатурасы – бұл халықтың диктатурасы, оның көмегімен, оның келісімімен, оның тәсілімен жүзеге асты. Мұнымен жалғыз мемлекеттік қауіпсіздік қана айналысқан жоқ. Менің романым идеологияның адамды улағаны сонша олардың естерінен алжасып, жынды болып кеткенін нұсқайды. Және мұны меніңше Солженицын өз кітаптарында жазбады.

Журналист: Бұған қарамастан сізді онымен салыстыратынын білесіз бе? Солженицын халықтың атынан сөйлеген, ал сіз өз атыңыздан. Осыған қарамастан?

Гао Синцзянь: Ол рас. Ол басқа жазушы. Ол әшкерелеуші. Ол тұтас дәуірдің қылмысын ашады, оны басынан өткерді, иә. Оның жұмысы азап пен қылмысты көрсетеді, ол осыны ғана жасайды. Ол елді осымен таныстырады, бұл үлкен жұмыс, маңызды рөл де ойнады. Әрі Батыс үшін де, дегенмен мен әр нәрсені өзгеше көремін, жазушының рөлі меніңше мұнда емес. Қытайда Солженицынше жазатын жазушылар бар – Маоның тұсындағы апатты ғасырды, режимнің тарттырған азабын жазады. Бұл тақырып турасында жазылғандар жетеді, өте көп. Бірақ мен ондай емеспін. Мен үшін жазушы – өз әлемін құрушы. Жасаймын, өзгелермен бөлісемін.

Журналист: Бұл шаршата ма?

 

Гао Синцзянь: Тоқтаусыз шақыртулар, шаршаймын. Бірақ бұл оқырманның көптігін білдіреді. «Жан қайғысы» қайта басылып шыққанын есепке алмағанда 36 тілге аударылды. АҚШ-та бестселлер атанды. Нобельді алғанға дейін бұл туралы ойлаудың өзі мүмкін емес еді, ал қазір – бұл ақиқат. Жақында мені арабшаға да аударды, айтпақшы.

 

«Пьеса қалай жазылып бітеді, мен оны жайына қалдырамын»

 

Журналист: Сіздің «Автобус аялдамасы» деген пьесаңызды «Қытай тарихындағы ең зиянды туынды» деп атады. Неге?

Гао Синцзянь: «Автобус аялдамасы» мен өзімнің бар туындыларымды өртеп жібергеннен кейін жазған алғашқы пьесам. Әлбетте, оған бірден тыйым салды. Осы жылдың басында өзімнің он сегізінші пьесамды жарияладым, «Түнгі баллада», наурызда оны француздық труппа Парижде ойнап шықты.

Журналист: Білетінім, режиссер авторлық пьесаны танымастай өзгерте алады. Өзіңіз артық көретін актерлер мұндайға қабілетті ме?

Гао Синцзянь: Пьеса қалай жазылып бітеді, мен оны жайына қалдырамын. Енді ол менің меншігім емес. Танымастай өзгереді, әрине. Тіпті өзімнің қойылымдарым да әрқилы. Мен Майямиде, Аустралия мен Италияда жасағандарымды салыстырсам – үшеуі үш түрлі. Бұл театр, орын, актер мен көңіл-күйдің мүмкіндігіне қарай болады. Ақиқатында, бұл театрдың өзі. Спектакль әрқашан әрқилы болуы тиіс.

Журналист: Романдар ше? Олар өзгермей ме?

Гао Синцзянь:Романдарды тым еркін топшылауға болмайды, онда театрдағыдай мүмкіндік жоқ. Алайда, әр оқырман романды өзінің тәжірибесімен өткереді. Мен әлемнің әр түкпіріндегі оқырмандарыммен кездестім, біз бір-бірімізді қашан да түсінеміз,жан дүниеміздің тұңғиығында біз бір-бірімізге ұқсаспыз деп айтатыным содан, біз бірдейміз. Егер бұл менің жанымды қозғаса, оныкін де қозғайды.

 

«Адам жалғыз қалғанда ғана ойланады»

 

Журналист: Сіз «жалғыздық – еркіндікке ең қажет шарт» дейсіз. Шынымен солай есептейсіз бе?

Гао Синцзянь: Адам жалғыз қалғанда ғана ойланады. Айналаңда адам қаптап отырса, ойлану мүмкін емес. Өзіңізді жалғыз сезінгенде ғана ойланасыз.

Журналист: Біз еркіндік туралы айтып отырмыз.

Гао Синцзянь:Иә. Еркіндік, жалғыздық – жақсы. Мен өзімнің жалғыздығымды жақсы көріп, бағалағаннан кейін ғана басымнан өткеннің бәрін өткердім. Соның арқасында мен ойланамын.

Журналист: Кім жалғыз емес, ол еркін бола алмайды ма сонда?

Гао Синцзянь:Жоқ, олай емес, әсіресе қоғамдық пікір бірізділікке қарай ауып бара жатқанда. Мен ешкімге сенбеуге үйрендім, тіпті достарыңа, отбасыңа не ойлайтыныңды тіс жарып айтпау керек, әйтпесе бәрі «кім көрінгенге» айқын болады.

Журналист: Отбасыңыз бар ма?

Гао Синцзянь: Парижде достас құрбыммен бірге тұрамын. Ата-анам баяғыда өмірден өткен.

Журналист: Балалар ше?

Гао Синцзянь: жоқ.

 

Қазақ тіліне тәржімалаған: Сафина