AI және фейк: ең осал аудитория кім?

Дамира Каримованың айтуынша, көптілді қауымдастықтардың басты ерекшелігі – олардың ақпаратты бір уақытта бірнеше дереккөзден және бірнеше тілде тұтынуында. Бір жағынан, бұл ой-өрісті кеңейтіп, түрлі көзқарасқа қол жеткізуге мүмкіндік береді. Екінші жағынан, дәл осындай ортада ақпараттық алшақтық жиі пайда болады. Бір ғана факт әртүрлі тілдік кеңістікте әрқалай түсіндіріледі, ал маңызды мәліметтер адамдарға көбіне бұрмаланған, қысқартылған немесе эмоциялық реңк берілген күйде жетеді.

Сарапшының сөзінше, мәселе тек бірнеше тілді білуде емес. Негізгі осалдық сол тілдердегі ақпарат сапасының тең болмауынан туындайды. Бір тілде ресми түсіндірмелер, фактчекинг, сараптамалық материалдар мен цифрлық білім беру ресурстары жеткілікті болуы мүмкін. Ал басқа тілде тек қысқаша қайта баяндаулар, қауесет, эмоцияға құрылған жазбалар мен әлеуметтік желілердегі, мессенджерлердегі расталмаған хабарламалар ғана болуы ықтимал. Осындай жағдайда адам ең сенімді дереккөзге емес, өзіне ең түсінікті және ең жақын тілдегі ақпаратқа сүйене бастайды.

Дамира Каримованың пікірінше, дәл осы жағдай көптілді қауымдастықтарды цифрлық манипуляцияларға ерекше осал етеді. Жалған ақпарат ана тілінде ұсынылса, ол жай ғана мәтін емес, жақын, таныс әрі сенімге лайық дүние сияқты қабылданады. Тілдің өзі қауіпсіздік сезімін тудырады, ал жалған ақпарат таратушылар осыны тиімді пайдаланады. Олар хабарламаны тек тілдік тұрғыдан ғана емес, мәдени тұрғыдан да бейімдейді: таныс тіркестерді қолданады, отбасы, бала, денсаулық, көші-қон, білім және қоғамдық қауіпсіздік сияқты сезімтал тақырыптарға жүгінеді.

Сарапшының атап өтуінше, бүгінде AI арқылы жасалған контент бұл қатерді одан әрі күшейтіп отыр. Жасанды интеллект сенімді көрінетін, бірақ жалған мәтіндер, суреттер, аудио мен видеоларды жасауды әлдеқайда жеңілдетті. Бұрын мұндай дезинформацияны дайындау үшін едәуір уақыт пен ресурс қажет болса, қазір оны тез, жаппай және бірнеше тілде бірдей өндіруге болады. Демек, бір ғана манипулятивті нарратив әртүрлі аудиторияға өте жылдам бейімделіп тарай алады. Соның салдарынан көптілді қауымдастықтар екі есе қысымға тап болады: олар жаһандық жалған ақпарат ағынымен де, оның жергілікті тілге икемделген нұсқаларымен де қатар бетпе-бет келеді.

Дамира Каримова мұндай ортада әсіресе ата-аналар, егде жастағы адамдар, жасөспірімдер, жаңа қоныс аударғандар және ақпараттың басым бөлігін ресми арналардан емес, таныстарынан, туыстарынан немесе жергілікті онлайн-топтардан алатын адамдар осал болатынын айтады. Мұндай ортада сенім көбіне фактіні тексеруге емес, ақпарат көзінің жақындығына сүйеніп қалыптасады. Егер хабарламаны таныс адам жіберсе, егер ол ана тілінде жазылса және эмоциялық тұрғыдан нанымды көрінсе, онда еш дәлелі болмаса да, оған автоматты түрде көбірек сенім артылады.

Сонымен қатар, цифрлық жалған ақпараттың салдары интернет аясымен шектелмейді. Сарапшының айтуынша, бұл адамдардың күнделікті өмірде қабылдайтын нақты шешімдеріне әсер етеді. Әңгіме денсаулық, балалардың білімі, қаржылық қауіпсіздік, қоғамдық институттарға деген сенім және жеке қауіпсіздік сезімі туралы болып отыр. Жалған ақпарат тек пікірді ғана емес, мінез-құлықты да өзгертеді. Ал көптілді ортада бұл қауіп тіпті күшейе түседі, өйткені ресми ақпарат пен адамға шынымен түсінікті ақпарат әрдайым бір-біріне сәйкес келе бермейді.

Дамира Каримованың ойынша, бұл мәселемен күрестегі ең үлкен қателіктің бірі – қоғамның көптілді цифрлық білім берудің маңызын әлі де толық бағаламауында. Материалды жай ғана аудару жеткіліксіз. Адамдарға цифрлық манипуляцияның қалай жұмыс істейтінін, неге кез келген “шұғыл” хабарламаға сене беруге болмайтынын, дереккөзді қалай тексеру керектігін және қазіргі технологиялардың өте шынайы көрінетін, бірақ жалған контент жасай алатынын түсіндіретін бейімделген, түсінікті әрі практикалық білім беру ресурстары қажет.

Сарапшы бүгінде медиасауаттылықты AI сауаттылығынан бөліп қарауға болмайтынына сенімді. Пайдаланушылар мәтін, сурет, дауыс немесе видео енді автоматты түрде шынайылықтың дәлелі емес екенін түсінуі тиіс. Цифрлық ортада сыни ойлау қосымша артықшылық емес, қауіпсіздіктің базалық дағдысына айналып отыр. Аз ғана кідіріс жасау, хабарламаны бірден тарата салмау, ақпаратты кемінде бірнеше сенімді дереккөзден тексеру және эмоциялық қысымды байқай білу – мұның бәрі күнделікті цифрлық мәдениеттің бір бөлігіне айналуы қажет.

Ұзақ мерзімді тұрғыда, Дамира Каримованың пікірінше, шешім көптілді ортада AI сауаттылығын, медиасауаттылықты және жалған ақпаратқа төзімділікті арттыруға бағытталған қоғамдық бастамаларды дамытуда жатыр. Бұл білім беру бағдарламалары, қысқа практикалық нұсқаулықтар, мектептермен, ата-аналармен, жергілікті қауымдастықтармен жұмыс істеу және бірнеше тілде қолжетімді контент әзірлеу болуы мүмкін. Қоғам цифрлық сауаттылықты жалпы қауіпсіздіктің бір бөлігі ретінде неғұрлым ертерек қабылдаса, жалған ақпараттың адамдардың күнделікті өміріне әсерін соғұрлым тиімді азайта алады.
Бүгінде технологиялар барған сайын сенімді көрініп, ал жалған ақпарат кәсіби түрде безендіріліп жатқан шақта мәселе тек фейктерді әшкерелеуде ғана емес. Негізгі мәселе – адамдарды сол фейктерге төзімдірек ету. Ал көптілді қауымдастықтар үшін бұл сұрақ тіпті маңызды, өйткені дәл осы топтар тілдердің, мәдениеттердің және сапалы ақпаратқа тең емес қолжетімділіктің тоғысқан тұсында өмір сүріп отыр.